Album van een wetenschappelijke wereld. De universiteit omstreeks 1900

In 2012 gaat alles in onze maatschappij aan een rotvaart en ook de universiteit ontsnapt hier niet aan. De huidige technologie maakt het mogelijk voor onderzoekers om aan de snelheid van het licht met elkaar te communiceren, om in enkele uren te reizen tussen onderzoeksinstellingen die duizenden kilometers van elkaar verwijderd zijn en om in een kwestie van seconden analyses uit te voeren op gigantische hoeveelheden data in. Dit boek zet even een stapje terug in de tijd en biedt de lezer een blik op de Katholieke Universiteit Leuven rond 1900. Een wereld waarin correspondentie via brief gebeurde, kennisuitwisseling grotendeels beperkt was tot het ruilen van tijdschriften tussen onderzoeksgroepen en bevindingen uit eigen onderzoek minutieus werden neergepend in schriftjes.

Heruitgave met duiding
In 2007 werd aan het Leuvens Universiteitsarchief namelijk een fraai fotoalbum geschonken. Hierin stonden 78 foto’s die de universiteit in beeld brachten die de lezer de mogelijkheid boden om de universiteit virtueel te bezoeken. De opnames dateerden uit 1900 en waren van de hand van de Leuvense fotograaf Edouard Morren. Op initiatief van de Commissie Academisch Erfgoed werd het fotoalbum gedigitaliseerd en in een stijlvolle versie heruitgegeven.

Het gaat echter niet zomaar om een heruitgave. Zowel in het Nederlands als het Engels worden de oorspronkelijke foto’s voorafgegaan door een aantal inleidende dankwoorden, een overzicht van de geschiedenis van de universiteit, feiten en cijfers over de huidige instellingen en ook een algemeen kader over het tot stand komen van het oorspronkelijke fotoalbum. Vervolgens wordt elke foto op twee pagina’s gepresenteerd: op de rechterbladzijde de eigenlijke foto, op de linkerpagina een aantal alinea’s met verduidelijkende tekst. Aan subtiele details valt te merken dat deze uitgave met de grootste zorg is samengesteld. Zo is er gekozen voor een hardcover met een stijlvolle bladwijzer. Daarnaast is de binnenzijde van de kaft voorzien van het patroon dat het oorspronkelijk boek sierde en is zelfs de oorspronkelijke slijtage door het veelvuldig gebruik lichtjes merkbaar. De foto’s zelf hebben wat geleden onder de tand des tijds en worden ook als dusdanig gepresenteerd: zonder Photoshop, in ietwat afgeleefde toestand. De verduidelijkende tekst bij de foto’s is een grote meerwaarde: de locatie van elke foto wordt gekaderd binnen de universiteit en de aandacht van de lezer wordt op kleine, maar belangrijke aandachtspunten gericht.

Sureëel
De teksten die aan de fotoverzameling voorafgaan ogen strak. Zo is er hier geen ruimte voor illustraties of quotes, waardoor het geheel nogal steriel aanvoelt. Inhoudelijk biedt elke bijdrage wel een meerwaarde, al lijkt de tekst met feiten en cijfers van de huidige universiteit minder op zijn plaats. Hoewel vooruitkijken even belangrijk is als terugblikken, voelt dit namelijk iets te veel aan als een veredelde tekst uit een promotiefolder. De foto’s zelf bieden een uniek blik op het leven aan de universiteit: niet de pracht en praal zoals de academische processies of auditoria vol leergierige studenten, zelfs niet zo veel personeel. De ruimtes zijn overwegend leeg, op af en toe een aantal zorgvuldig gepositioneerde individuen na. De beelden hebben dan ook iets surreëel, als een lege academische bühne waarop studenten en onderzoekers ieder moment kunnen binnenstormen. Het voordeel hiervan is wel dat je als lezer aandacht kan hebben voor alle kleine details die anders mogelijk niet zouden opvallen: de zorgvuldig gelabelde flacons, de opkomst van elektriciteit, de spiksplinternieuwe typemachine …

Inspirerend naslagwerk
Wie geïnteresseerd is in de geschiedenis van de KU Leuven, zal zijn hart ophalen aan dit boek. Het is een uniek naslagwerk dat in deze aangepaste uitgave gered is van de vergetelheid. Ook voor onderzoekers is het een uniek werk: er is misschien meer dan een eeuw voorbij, maar het beeld dat deze collectie schetst, zal voor velen waarschijnlijk vertrouwd aanvoelen. De nauwgezetheid en nauwkeurigheid waarmee er toen aan wetenschap werd gedaan, vormt ook nu nog altijd de basis van universitair onderzoek. Verder vertelt het boek ook heel sterk over de trots en de harde inzet die vele academici aan de dag legden. Terugkijken naar dit verleden kan dan ook zeker inspireren voor de toekomst.

Iran: de kunst van het ontwijken. Censuur en verzet in de Islamitische Republiek Iran

Macht en verzet
In 1979 had in Iran de ‘Groene Revolutie’ plaats. Het volk wierp de dictatoriale monarchie van de sjah omver, men richtte de nieuwe Islamitische Republiek Iran op en deze werd vervolgens met harde hand geleid door ajatollah Komeini. De eigenlijke omwenteling was in het buitenland een sterk gemediatiseerd evenement dat talloze buitenlandse journalisten aantrok. Een ervan was de Franse filosoof Michel Foucault. In verscheidene bijdragen voor een Italiaanse krant probeerde hij een beeld te schetsen van hoe in tijden van revolutie macht en verzet zich ten opzichtte van elkaar verhouden.

Beide concepten blijken ook enkele decennia later nog steeds sterk te spelen in dit merkwaardig land. De massabetogingen naar aanleiding van de presidentsverkiezingen in 2009 waren voor alumni Dr. Pieter Verstraete en Peter Van Goethem een duidelijke indicatie dat er nog steeds sterk verzet was in de Republiek. Dit zette hen ertoe aan om  als undercover onderzoeksjournalisten het land op een bezoek te vergasten. Vlak voor de Arabische lente, in het najaar van 2010, trachtten ze hierbij specifiek in kaart te brengen hoe lokale kunstenaars daar omgaan met de extreme censuur. De filosofische bedenkingen van Foucault boden een leidraad en vormden daarnaast ook het referentiekader.

Essaygewijs op trektocht
Als lezer wordt er gelukkig niet verwacht dat je over al te veel specifieke bagage beschikt. In een gedetailleerd eerste hoofdstuk wordt namelijk de hele voorgeschiedenis van Iran alsook de levenswandel van Foucault begrijpelijk en helder uit te doeken gedaan. Na die inleiding wordt in vier ‘essays’ dieper ingegaan op welke regels er aan Iraanse kunstenaars worden opgelegd, hoe ze met censuur omgaan en hoe ze de metafoor van ‘de handicap’ in hun werk gebruiken om deze censuur te ontwijken. Het vierde en laatste essay geeft meer duiding en achtergrond bij een documentaire die beide journalisten ook tijdens hun bezoek maakten en dat  ‘the art of evading’ getiteld werd.

Wanneer je het boek doorneemt, valt de wetenschappelijke achtergrond van de auteurs sterk op door het gedetailleerd refereren in de tekst. Omdat de bijhorende referenties telkens op het einde van een essay staan, levert dit soms wel wat gezoek en geblader op. In het algemeen is er echter zeer goed over de lay-out en het ontwerp van het boek nagedacht. Deze is uitnodigend en leest zeer aangenaam. Ook de kleurenillustraties in het midden van het boek bieden een mooie meerwaarde. Wat de eigenlijke inhoud betreft, leest het boek vlot. Eerst word je als lezer voorzien van voldoende bagage en vertrek je vervolgens mee op trektocht met de beide auteurs. Doorheen het boek word je geconfronteerd met een mengeling van gevoelens: interesse, ongeloof, verwondering, afkeuring … maar ook respect, diepe bewondering en intrigering voor zij die dag in dag uit in zo’n repressieve omgeving moeten leven en werken. De algemene teneur van het boek is dan ook niet negatief: het focust op de veerkracht van individu in de context van een autoritaire dictatuur. Zo besteden de auteurs bijvoorbeeld aandacht aan het vernuft waarmee lokale kunstenaars omspringen met de censuur. Ook centraal staat de moed en dapperheid die deze mensen aan de dag leggen door te blijven vasthouden aan hun individualiteit en hun recht om de maatschappij in al haar facetten van kritiek te mogen voorzien. De manier waarop wordt aangetoond hoe dergelijke repressie juist als katalysator voor creativiteit kan dienen, is daarbij bijzonder interessant.

Weinig verhullend
Uiteindelijk kan je dit boek om een drietal redenen lezen. Een eerste is omdat het zich situeert in een van de meest intrigerende landen ter wereld, een tweede om een prachtige illustratie te zien van de kracht van het individu. Een derde reden is om daarnaast ook even stil te staan bij alle verworvenheden/vrijheden die fundamenteel verankerd zitten in ons systeem en die we al te vaak als vanzelfsprekend beschouwen. De kunst van het ontwijken is weinig verhullend en biedt een directe en gedetailleerde schets van (de kunstwereld in) dit land. Een bijzonder boek.

Meer lezen? Iran: De kunst van het ontwijken. Censuur en verzet in de Islamitische Republiek Iran. Pieter Verstraete en Peter Van Goethem. Acco. ISBN: 9789033484001.